30 August 2016

ARIAN LEKA NË “Mbrëmjet poetike të Strugës” - EDICIONI 55

Pas botimit të romanit "Gjarpri i shtëpisë" në gjuhën maqedonase, publikuar nga "Goten", Shkup dhe i shoqëruar me pasthënien e shkrimtarit Luan Starova, ku mes të tjerash shënohet se ky libër është një metaforë për rrëzimin dhe ngritjet e jetës shqiptare, humbjet mes brezave të ndryshëm, në kohë të ndryshme, për të kaluarën e ngarkuar me faj, dëshpërimin që i shoqëroi njerëzit dhe shpresat në fazën post-totalitare, poeti Arian Leka mori pjesë në festivalin "Mbrëmjet poetike të Strugës", një veprimtari e rëndëshishme kjo për poezinë në nivel ndërkombëtar, e cila këtë vit celebroi edicionin e vet të 55-të.

Festivali u mbajt në datat 24 deri në 29 gusht 2016 dhe i zhvilloi veprimtaritë jo vetëm në Strugë, por edhe në disa qytete dhe qendra të tjerë historike dhe kulturore të vendit, si Ohër, Kalishtë, Shën Naum, Shkup.

Gjatë ditëve të festivalit poeti Arian Leka realizoi shtatë prezantime, në të cilat u lexuan pjesë nga krijitaria e tij.  

Veç leximeve ceremoniale në përurimin e hapjes dhe të mbylljes së festivalit, në pallatin e kulturës, mbi Urën e qytetit, ku buron lumi Drin i Zi, si dhe gjatë dhënies së çmimeve letrare "Kurora e Artë", "Vëllezërit Miladinov" dhe "Urat e Strugës", Arian Leka realizoi gjithashtu edhe një prezantim të moderuar të profilit të tij poetike në seksionin "Portrete poetike".

Një nga veprimtaritë më të veçanta të festivalit është gjithashtu edhe leximi në ceremoninë e mbjelljes së një peme, shoqëruar me poezi, që u organizua në nder të fitueses së "Kurorës së Artë" të festivalit, që këtë vit ishte shkrimtarja kanadeze Margaret Atwood.

Në festivalin e Strugës, Arian Leka lexoi dhjetë poezi të zgjedhura nga librat "Anija e gjumit" (2000), "Strabizëm" (2004), "Libër deti (2009) dhe "Ndreqje gabimesh" (2010).  Poezitë "Kur erdhe ti gjithçka ishte fikur", "Dashuria varet në dhëmbët e tu", "Vetëm", "Ndërkaq, dikush", "Ti", "Strabizëm", "Perpetum mobile", "Dashuria në vjeshtë është bimë fatkeqe", "Hekzametër i ritmuar", "Portë e hapur drejt Balkanit" janë përkthyer në gjuhën maqedonase nga shkimtari Resul Shabani, ndërkohë që shënimet kritike mbi krijimtarinë janë nxjerrë nga vlerësimet e autorëve dhe kritikëve Xhevahir Spahiu, Ali Aliu, Ardian Kyçyku, Peter Byrne, Brandon Wicks dhe Kevin Frazier.

 

20 August 2016

TIRANAdada

POETEKA: dadaEAST / dadaDAYS - 26 - 30 shtotor 2016

- Dadaizmi, si lëvizje e madhe kulturore dhe artistike, kjo bombë që donte të shkatërronte gjithçka, duke krijuar sa më shumë, pati si frymëzues e nxitës shumë çifte artistësh.
- Ky është rasti i poetëve Celine Arnauld dhe bashkëshortit të saj Paul Dermée. 
- Është rast i çifteve në të cilët gruaja nuk u reduktua në rangun e Muzës apo objektit të denjë për t'i thurur vargje, por duke ekzistuar si artist në vetvete.
- E gjithë karriera artistike e Celine Arnauld është e lidhur ngushtë me lëvizjen Dada, e cila mund të konsiderohet si lëvizja letrare më feministe, nëse do të kishte ndonjë të tillë.
- Ngaqë Paul Dermée mori në sy rrezikun e shpërndarjes së revistës "Dada" në Zyrih, gjatë luftës, meritoi titullin "Proconsul Dada"... 

Céline Arnauld 

PARALAJMËRIM

(botuar në revistën "Z")

Ndjenjat
Tapete përgjatë shtratit në shtëpinë
së antikuarit

Mëngjes
Krahët e aeroplanit
Lëkundin zgjimin e dashurive
si shina treni
Binarët qajnë
inteligjenca çakërdiset
dhe moskokëçarës mekanikët grinden
për këngët e vagonëve të gjumit
Miqtë e mi miqtë e mi
Mos i besoni shkëndijës
zjarri përhapet kudo
edhe në trurin tuaj

Ndalesa në stacionin e parë
përgjegjësi i stacionit pa arsye
- mos është vallë nga dielli
mbi dritaret e vagonit
apo frymëzimi anti-alkool  
i mëngjesit të vështirë -
endet me kutitë 
mbushur tumbllas me kafen e zgjimit
Fuqia e katapultave
Thyen krahët tejet të brishtë të aeroplanit
kolovajze ndjenjash të vjetra
O miqtë e mi të dashur 
Mbi ndjenjat e tapeteve përgjatë shtratit 
koha shkon
shiu bie i dyshimtë dhe koprrac
Fjalët tuaja janë si predha
mbi kokat e lulediellit
varrezat zgjaten deri tek bari i tharë...
Kini kujdes nga varret e hapura.

Përgatiti dhe përktheu Amantia Kapo

Më shumë se kaq... - në shtator - POETEKA 41

arti KUNDËR

POETEKA: dadaEAST / dadaDAYS - 26 - 30 sHtAtoR 2016

100 vjet më parë - DADA - arti kundër formave të vjetra artistike, kundërshtar i kompromisit me ligjin, me shtetin, me institucionin, pra kundër të qenit "politikisht korrekt", formula e re e artit kundërshtar - antidada. ... dadaTIME 100 - kundër artit dhe shoqërisë - kundër dorëzimit dhe depresionit - kundër vetë artit - kundër Tzara-s - kundër Breton-it - kundër komformizmit - kundër tabuve - kundër barbarizmave të luftës - kundër autoritarizmit - kundër manipulimit nga religjioni - kundër papunësisë - kundër peshkut të prishur që shitësi-bamirës u shpërndan të varfërve - kundër popullit të urtë - kundër mërzisë - kundër shtetit - kundër zyrave false të asistencës dhe përkujdesjes - kundër çdo ideje të progresit në art - kundërvënie industrisë së kulturës së masave - kundër dogmave, ideologjive dhe propagandave - kundër të gjitha modeleve e normave të kulturës mondane - kundër artit proletar...

"Ç'është art proletar? Art i bërë nga vetë proletarët? Art që u kushtohet atyre dhe vihet në shërbim të proletariatit? Apo art i projektuar për të zgjuar instinktet (revolucionare) proletare? Arti i krijuar nga proletarët nuk ekziston, sepse një proletar që krijon art nuk është më një proletar, por një artist. Një artist nuk është as proletar as borgjez dhe vepra që ai krijon nuk i përket as të proletariatit, as të borgjezisë, por të gjithëve…" (Manifest Proletkunst) 

"Dada! Sepse ne jemi - antidadaistë! "(nga Manifesti i Dadaizmit)

16 August 2016

40 Poeteka: Të mos jesh i rrezikuar nga leximi

40 Poeteka: Të mos jesh i rrezikuar nga leximi


nga Violeta Murati

 

Revista letrare Poeteka del në treg numri i 40-të, një përkim artistik për një situatë të vështirë mbijetese në treg edhe pse ka krijuar natyrshmërinë e një transfuzioni letrar mes autorëve shqiptarë e të huaj; përkime letrare që kanë zgjeruar qoshkun e vështrimeve deri në letërsinë e ndaluar, dhe studime albanologjike

 

Ishin ditë kur për poezinë nuk ishin ngritur "institucione" për ta celebruar dhe poetit për t'i dhënë statujën e rezistencës. Fjala është për edicionet e para të Festivalit të Poezisë, që mori zë nga brigjet e Adriatikut, në qytetin e Durrësit duke krijuar një tryezë unike në Shqipëri ndoshta që prej ndërprerjes së viteve '30-'40 të klubeve letrare…e më vonë e izoluar në kështjella e heshtjes ndaj censorit.

Kjo lëvizje dalëngadalë, e zhvendosur në kryeqytet në kërkim të një frymëmarrje tjetër, u bë një nxitje për të ndërtuar një revistë të posaçme: Poeteka! Të gjitha kopertinat që vështrohen nga një retro 10-vjeçare aq sa shënon jetë kjo revistë, dhe regjistron në numrin e saj të ri, rekordin Poeteka 40 – No brain/no pain, si një lajmës letrar i konsoliduar tani, dhe në konture të vetëmjaftueshme leximi në prozë, poezi, studime, krahasime e përballje autorë e vepra. Nuk është totalisht poezi. Poeteka ka shqyrtuar atmosferën letrare si qëndrime që kanë nxitur zhanret e rrezikuara si ajo e esesë apo duke na sjellë në numra specifikë poezia të panjohura, nga gjuhë më pak të përkthyera, si gjuhës holandeze dhe sllovene.

Në kontekstet e një tradite, që për fat të keq ndërpreu jetën për 45 vite, kjo revistë por dhe të tjera që janë në tregun shqiptar qëndrojnë në zgrip të mbijetesës, dhe pse tani flitet për konsiderata institucionale, të drejtuar nga poeti Arjan Leka.

Mjaft numra, special nga autorë shqiptarë e të huaj, në jo pak raste kanë nisur rrugëtimin e parë letrar me këtë revistë: Nr.39 – Dialogu ne Ballkan; 37 – 70 vjet pas Luftës së Dytë; 36 – Sometimes we feel european..; 32 – Shkrimtarët në Luftën e Parë; 20 – Letërsia në Ballkan; 33 – Dossier – disidenca shqiptare: Robert Prifti; 34 – Dossier – disidenca shqiptare: Et'them Haxhiademi; 35 – Amazone – Amazine – autoreet & përkthyeset e tyre; 22 – Avan-tgard…

18 – E ndaluara ne letrat shqiptare; 17 – Liter(natura); 19 – Meta(L)f(L)ora  – fati i lirikes në letërsinë e realizmit socialist; 14 – F(l)uturizmi…

Udhëtimi klasik i kësaj reviste ka krijuar një model letrar në ambicien e zgjerimit natyror të komunitetit letrar, tërheqjes në zona të rrezikuara, dhe në autorë të rezistencës ndaj një letërsie të penguar dhe të ndaluar prej diktaturës komuniste.

Edicionet e Poetekës në numrat e fundit kanë pasur zgjerime tematikash dhe zhanresh, bashkëshoqëruese e ngjarjeve letrare që ende kanë mbetur nënzë.

Duke zënë vend në qoshkun e ideve, Poeteka gardualisht ka kryer detyrën e misionarit rajonal, por dhe më gjerë. Situata letrare e tjetrit është zhvendosur për të perceptuar jo vetëm kulturën, por, duke  njohur nga afër çfarë po ngjet me një letërsi të panjohur?Mjaft autorë ballkanas kanë pasur kontributin e tyre në këtë përfshirje, pse pas edicioneve të Poetekës vullneti letrar ka përjashtuar "shtetin" si të pamundur për të shtigje të kësaj natyre. Të përkthyer në gjuhën shqipe, tashmë kemi kolanën ballkanike tek botimet "Poeteka", autorë të cilët e kanë shkelur Shqipërinë.

Ka ndodhur në këtë areal letrar, ashtu siç e quan Leka, një lloj transfuzioni letrar, autorë të huaj të ardhur në gjuhën shqipe, e shqiptarë të lëvizur në gjuhë respektive. Kjo natyrë është e para në revistat letrare në vend, duke çliruar në 40 kopertina energjinë kulturore, që historikisht ka lënë në stanjacion situatat politike duke u bërë pjesë e rrjetit më të madh të revistave kulturore europiane "Eurozinë", në partneritet me 80 revista letrare me revista dhe institucione që bashkëpunojnë mes tyre pothuaj në të gjitha vendet e europiane.

Teksti përballë, është qoshku i hapësirës së Poetekës ku letërsia në prozë apo poezi ballafaqohet me gjuhën origjinale dhe përkthimin, duke iu dhënë mundësinë përkthyesve të rinj për ta konsideruar këtë mjeshtëri si art, pasuruar me prurje të reja.

Ky vit, ka shënuar pak më herët dhe dhjetëvjetorin e revistës, dhe ballafaqimi mbetet një shtrëngate e pashmangshme për botuesin, sa i takon potencialit dhe mundësisë realizuese. Liria, mitet, totemet e diktaturës, realizmi socialist, shoqëria sot, propaganda, populizmi, kultura masive, europianizmi, pushteti,  shoqëria e spektaklit, depolitizimi, depersonalizmi, nënshtrimi estetik, kundërshtarët, feminizmi…etj fjalë kyçe që shkaktojnë debatin dhe nxisin format e krijimit janë përplasur si përvojë estetike dhe shqyrtimi në botimet e Poetekës, por duke pritur një farë refleksioni dhe jashtë saj, si çështje dite, si çështje retroje dhe shqetësime të së ardhmes.

Rezidencat letrare të ndërtuar si shmangie kufijsh në hyrje, është nga gjurmët e rralla si një autor mbledh kujtime dhe realitete njëkohësisht nga Shqipëria, për të krijuar një mënyrë tradicionale të vështrimit njerëzor, si trashëgimi që padyshim do gjendet në bibliotekën e këtij botimi.

Dhjetë vjet mund të jenë një kapsitje sysh e Zotit, mund të duket sikur ka qenë vetëm dje e gjithë kjo përvojë…Koha shpesh e humbet nocionin për atë që lundron në dete…edhe kur ky ka ngjyrën e letrës dhe shijen e poezisë, por ajo çka mbetet pas është një histori…e cila nuk ka në plan të mbetet në nostalgjinë e së shkuarës. Organizatorët kanë nisur punën dhe përgatitjet si velat e anijes që u shtrinë atëmot, më 2005 –ën.

 

Botohen sonetet e Trebeshinës

 

Në numrin e saj të 40 revista Poeteka ka zbuluar për herë të parë sonetët e panjohura të Kasem Trebeshinës, krijimtari që thuhet se janë shkruar në vitet '50-të

Poezia e Trebeshinës dhe pse bëhet e ditur se ka 18 vëllime të shkruara e tashmë janë dorëshkrim, ka mbetur jashtë antologjive. Vetëm katër prej tyre kanë parë dritën e botimit. Konkretisht vëllimet poetike të botuara janë "Artani dhe Milja", poemë e shkruar në vitin 1959, dhe e botuar në vitin 1961; "Lirika dhe satira" e shkruar në vitet 1937-1944, botuar më 1994; "Polimnia dhe Melpomena", I,II, botuar në Prishtinë, në vitin 2006 dhe "Këngë për Kosovën" poema botuar në 2007. Studiuesit e pranojnë se jehona e këtyre librave nuk është përcjellë dhe janë të pakta studimet për të. Janë konsideruar arsye përjashtimi dhe mospëlqimi me çfarë përfaqëson kjo poezi, duke i parë jashtë kontekstit estetik. Por është deri tani ka qenë të panjohura edhe sonetët e Trebeshinës. Në rubrikën "Kujtesë", no. 40 i revistës Poeteka ka botuar pjesë nga krijimtaria poetike e Kasëm Trebeshines.

Janë Sonetat – një zone letrare pak e njohur dhe pak e studiuar kjo në krijimtarinë e gjerë të këtij autori. Janë 112 soneta të plota dhe 1 sonet i "pambaruar", shkruar mes viteve 1952-1959…

Kasëm TREBESHINA

 

6.

Ja, Hëna po anon nga perëndimi!…

Po dridhen drurët, diç për ne po thonë!

"Ësht' von'! Ësht' von'!…" Dhe s'e pranon mendimi.

"Ësht' von'! Ësht' von'!… Dhe për të keqen tonë!"

Ësht' von', por s'na bën zëmra për t'u ndarë,

pa njëri tjetrin s'jemi ne në botë!…

Un' shoh e shoh… Dhe s'ngopem duke parë!…

Mbi flokt' e tu një rreze Hëne lot!…

"Ësht' von dhe bota kushedi ç'do thonë!…"

dhe drurët mërmërijnë dhe s'thonë gjë!…

Ç'ësht' për të tjerët dashuria jonë?!…

Dhe ç'kan' me ne ?!… Ky hall' i yn' ç'i zë?!

Hajt ikim, ikim!… Dita ka një sy,

me mij' ka nata!… Keq për ne të dy!

 

11.

Tek shkoja anës detit i menduar,

dëgjoja valët… Dridheshin ngadalë.

Kërkoja gjurmët bregut të shkretuar

dhe valët po më flisnin mijë fjalë!…

Ato të kishin par' dhe po më flisnin,

po un' harruar fjalët s'u kuptoja!…

Qëndizma bregut ty po të qëndisnin,

un' shkoja anash, gjurmët po gjurmoja!…

Dhe bregut pash një bluz' që po zbardhonte

Dhe pantalont' e shkturtra porsi djalë!…

Nuk po nxitoja, zëmra po duronte…

Nuk kisha fjal'!… Kërkoji nëpër valë!…

Ne prap harruar bregut të shkretuar,

me valët bashk' drithtuam të malluar!…

 

14.

Kan' rënë ret' malit dashuruar,

si Perëndesha, duan ta rrëmbejnë.

S'arrin atje mendimi krahëshkruar,

se ëndrrat tona, mike, na gënjejnë!…

Më thuaj, ç'kanë retë, shqetësuar,

që malit qetësinë po ia ngrejnë?

I heshtur rri ky mali i qetuar,

nga ret' mbuluar që pushim nuk gjejnë!…

Dhe maj' e lart' e kredhur në mendime,

kur retë ikin, pamjen e çlirojnë,

ku valët treten larg në valëzime,

vështrimin hedh… Së largu e shikojnë!…

Kështu ësht' bota, shpresa pa takime

dhe kryqëzime që kurr s'na bashkojnë!…

 

34.

Nga dashuria, mike, nat' e ditë,

nga që të doja dhe s'të kisha pranë,

un' botën vodha… Me lul' e me dritë,

portretin tënd në vargje bota panë!…

Por tash, e dashur, s'dua krahasime,

s'më duhen yjt', as dhe trëndafila,

portretin tënd e kam në zëmrën time:

aty gjithnjë për ty këndojn' bilbila!

Kush flet më kot aty ku s'e dëgjojnë,

i çmëndur do të quhet padyshim!…

Kush ndjenjat ndan aty ku s'e kuptojnë,

i varfëruar shuhet në trishtim!…

Se fjalët dashurin' ton' s'e tregojnë,

me heshtjen vetëm flasim pambarim!…

 

81.

Akoma plak nuk jam, veç dhe i ri

në këtë mosh' nuk mund të numurohem!…

Një ëndrr' e keqe kur më nxjerr tek ti,

në zgjim mesnate, më bën të tërbohem!…

Por një mendim si gozhd' në mënd më rri…

Kjo rrug' pa rrug'… Aty qëndroj… Tmerrohem!…

Dikush aty do gjendet për çudi!…

Sikur… Nga shpres' e kot' më kot gëzohem!…

Akoma plak nuk jam, veç dhe i ri

nuk jam kështjella n'er' për të ndërtuar!…

Un' fatit i gëzohem përsëri…

Gëzohem për një shpres' të perënduar!…

Dhe zgjimi sjell me vete tirani,

Dhe jeta, si gjithnjë, më ndan nga ti!

 

112.

Dhe dit' e net' që bashk dikur i ndamë,

dhe ëndrr e par' më shpejt se në agim,

dhe puthjet fshehtas, fjalët që nuk thamë,

jan' më të shtrenjta se ky pambarim!…

Sonetat nisa lum' i turbulluar,

nëpër shkëmbejt' goditën me furri,

pastaj e ndalën vrullin e tërbuar

te fush' e gjër', aty ku dole ti!…

Nga vegjëlia nuk i kisha parë

as syt' e kaltër, as flokt' si flori!…

Të pash tashti, por s'jemi si më parë,

O mik' e ëmbël, s'jemi më fëmi!…

Sonetat nisa tjetër të këndoj,

me flokët si flori po i mbaroj!…

 

113.

Ja, syt' më mbyllen!… Gjumi po afrohet!…

Dhe prap më shfaqen yje panumrim!…

Po fle, po fle… Një tjetër ndofta zgjohet!…

Një këng' e re!… Mbarim dhe pambarim!…

……………………………………………………………..

Tiranë

1952 – 1959

15 August 2016

POETEKA + 40 - një histori vetmitare...

POETEKA + 40 - një histori vetmitare 


(fragmente të tekstit nga Ben Andoni & Arian Leka me rastin e botimit të No. të revistës "POETEKA)

...Vetëm keqdashjes, mosvlerësimit dhe padijes nuk i duhet vënë lupë zmadhuese për t'i bërë të dukshme në Shqipëri. Ato i sheh haptasi me sy të lirë, siç mund të vëresh kudo triumfin dhe dhunën e injorancës së veshur me xhaketë, jelek dhe kravatë. 

Në krye të themelimit të një reviste letrare asnjë nuk duket e zorshme, madje ka dyndje dhe eufori. Por më pas vëren se thuajse gjithçka ështe e vrerosur, e helmuar, që të kall të keqtë. Vëren autorët, të rinjtë dhe më të vjetrit që janë të prekur nga i njëjti çregullim: deliri i personalitetit narciz, mitomanisë, arroganca, megalomania dhe krijimin e personalitetit përmes profilit mediatik dhe përbuzjes së skenës që nuk ka në qendër atë vetë. 

- Më pas vëren se "I poeti laureati", që përmend Montale në poezinë "Limonët", të mbuluarit me dafinat që zunë ndryshk mbi metalet e çmimeve letrarë të së kaluarës sonë aspak të ndritur, mbi të cilat vërej se janë rehatuar dhe ndihen mirë pothuajse të gjithë, duke përfshirë vetë autorët, botuesit, botën akademike dhe medien, që i shumëfishon ata që kërkojnë të ruajnë me çdo kusht "terrenet letrare", edhe pse si trashëgim lanë ngecjen në klasicizëm apo modernizëm të vonuar, konformizmin dhe flirtimin me pushtetet... 

- Pastaj mëson se ata që mund të mbështesin një revistë letrare i garantojnë asaj vështirësi dhe mosbesim, por jo mbështetje, sidomos mbërshtetje pa kushte, pa kërkuar "haraç", që nënkupton heshtje, flirt, shërbime... 

- Pas këtyre, dikush që merret me botimin e një periodiku letrare, nuk ndjen më vështirësi, por ndihet i tradhtuar, prej të gjithëve

nga pak. Sigurisht që është përshëndetur dhe do të jetë e mirëpritur sa herë të ofrohen nisma si ato të Ministrisë së Kulturës, që

mbështesin revistave letrare, një prej të cilave është edhe "Poeteka". Veçse ky bashkëpunim nuk mund të jetë i vetmi, nuk

mund të vijë i pakoordinuar me institucionet e edukimit dhe fondet nuk mund të dhurohet pa e vëzhguar dhe ndjekur ecurinë e ndikimin e këtyre revistave mbi krijuesit dhe publikun.(Arian Leka) 

- ...Le të mos tremben dhuruesit. Për të mbajtur një revistë letrare nuk lipsen fonde marramendëse. Siç e ka pikasur editori i revistës "Sodobnost", Evald Flisar, fondi për 60 revista letrare në Slloveni është thuajse sa kostoja e ndërtimit 1 kilometri rruge - jo rrugë tepër moderne dhe jo shumë të gjerë – vetëm me dy korsi. Kjo kosto është thuajse sa paga e dy ushtarëve paqeruajtës në zona konflikti. Në Shqipëri revistat letrare nuk janë 60. Ato numërohen me gishtërinjtë e njërës dorë. 100 metra rrugë do të mjaftonin. Por edhe 10 goma rezervë të makinave të luksit bëjnë punë... (Arian Leka)

____________________

 

"Poeteka" e ka bërë këtë rrugë e vetme prej më shumë se 10 vitesh ekzistencë. Falë orientimit të duhur, por edhe përshtatjes me

nevojat e kohës dhe mbi të gjitha bashkëkohësisë së ideve. Dhe, vërtet, "Poeteka" ka meritën sesi askush e ka drejtuar me tematika prurjen e saj. Në përvjetore të caktuara kemi pasur prurjet e Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore; kemi pasur krahasimin e përkthimeve me origjinalin; të ashtëquajturën: e ndaluara në letërsinë shqipe - dossier Et'hem Haxhiademi, Robert Prifti, Jamarbër Marko, Visar Zhiti, Pano Taçi, Kasëm Trebeshina, Frederik Rreshpja; Fati i avantgardave letrare në globalizëm; Dialog mes fqinjësh në Ballkan; Meta(L)f(L)ora - fati i keq i lirikës në letërsinë e Realizmit Socialist e shumë e shumë tematika të tjera...

- Falë bashkëpunimit të gjerë dhe hapjes pa komplekse, POETEKA ka përfshirë rreth 8 mijë faqe botim dhe mbi 200 autorë, të cilët i kanë dhënë jo vetëm frymëmarrje por edhe gjeografi idesh dhe tematike "Poetekës". Një cak i mirë i saj ishte përfshirja në Eurozine, kurse sot, është vazhdimësia e punës. Kurse sfida mbetet mbijetesa, por më shumë se kaq apeli për krijuesit vendas për bashkëpunim dhe respekt të letërsisë së vendit...

- Mbase duket e thjeshtë, por është krejt e vështirë në mjedisin tonë të vogël, mbushur me gjoks-rrahës, kinse dhe megalomanë

pafund...

- Revista letrare "Poeteka" ka ardhur në ditët e fundit me numrin e saj të 40-të. Një histori e tërë, përgjatë të cilës, ajo ka përcjellë një larmi tematikash, por më shumë se kaq tema-linjash, një risi e këndshme në historinë e revistave letrare. Sot, ajo, është pjesë e EUROZINE, një rrjeti ndërkombëtar European periodikësh kulturorë... (Ben Andoni) 

_____________

 

Artikujt e plotë mund t'i lexoni në "Milosao" 14 gusht 2016

11 August 2016

Një Dadaist në Durrës dhe Sarandë

http://www.mapo.al/2016/08/nje-dadaist-ne-durres-dhe-sarande/1

 

Një Dadaist në Durrës dhe Sarandë


Raymond Duncan – balerin, artist, poet, filozof dhe estet amerikan, njeri që ngrohte sallën e tij të shfaqjeve para se të mblidheshin dadaistët, kishte krijuar në atë kohë Akademinë e Artit në Paris. Ishte pikërisht ai që shëtiste rrugëve të Parisit, veshur me një cohë të bardhë dhe me sandale, si nxënësit e Sokratit. Ishte ai që solli ambasadorin amerikan nga Athina në Durrës, pranë qeverisë shqiptare në 1913, që ky të shikonte se ç'ishte ky shtet i ri dhe hallet e Pavarësisë shqiptare Raymond Duncan ishte pikërisht ai që solli në Sarandë motrën e tij, balerinën e famshme Isadora Duncan, yllin e baletit parisian. "Ai më bindi mua për t'u bashkuar me ata atje", shkruan në librin e saj "My life" Isadora Duncan. Raymond, bashkë me gruan e tij, Penelope dhe me fëmijën e vogël, jetuan gjatë një viti aty, duke ndihmuar ata mijëra njerëz që zbarkonin në atë mol të mjerë nga Epiri, për t'u ikur luftërave ballkanike, veçanërisht nga Janina dhe duke punuar për refugjatët.  Ky njeri do të bëhej një humanist i madh për banorët e qytetit të vogël shqiptar, i cili ende dhe sot e kësaj dite nuk e di se cili ishte Raymond Duncan – artisti që asokohe fliste "dada".

Nën përkthimin e punës së tij nga Luan Rama, Duncan ka sjellë përshkrime nga Shqipëria, një dadaist me lidhje intuitive me çfarë festivali letrar organizuar nga Poeteka pritet të nisë më 26 shtator në Tiranë. 

Një pjesë të librit Isadora Duncan, "My life" është propozuar për lexime nga Poeteka, duke njohur një realitet pothuaj të shmangur nga vështrime tona të përditshme.

 

Ja fragmenti nga libri "My life", përkthyer nga Silvana Leka:


"Raymond-i u kthye nga Shqipëria. Ai ishte, si zakonisht, i mbushur me entuziazëm. 'I gjithë vendi është në nevojë. Fshatrat janë shkatërruar;…. Fëmijët janë të uritur. Si mund të qëndroni këtu, në pikëllimin tuaj egoist?! Ejani dhe ndihmoni t'i ushqejmë fëmijët, të qetësojmë gratë?".

"Lutja e tij ishte frytdhënëse. Unë vesha sërish tunikën time greke, mbatha sandalet dhe ndoqa Raymond-in drejt Shqipërisë. Ai kishte mënyrat e tij të veçanta për të organizuar një fushatë në ndihmë të refugjatëve shqiptarë.

Shkoi në sheshin e tregut në Korfuz dhe bleu lesh papërpunuar. E ngarkoi mbi një avullore të vogël, të cilën e kishte marrë me qira, dhe u nisi drejt Sarandës, porti kryesor për refugjatët."

"Po si do t'i ushqesh të uriturit, Raymond," i thashë, " me lesh të papunuar?"

"Prit", tha Raymond-i, "do e shihni, nëse çoj bukë, do të jetë vetëm për sot… Por po u çoj atyre këtë ngarkesë me lesh të papërpunuar, që është për të ardhmen."

"…Ne zbarkuam në bregdetin shkëmbor të Sarandës, ku Raymond-i kishte organizuar një qendër. Me një shenjë ai tha: "Kush do të tjerrë këtë lesh, do të marrë një dhrahmi në ditë."

Një varg i vobektë, të drobiturash, gra të varfra e të vuajtura urie, u formua me shpejtësi. Me dhrahmi ata do të blejnë misër të verdhë, të cilin qeveria greke ua shiste në port…"

"…Pastaj Raymond-i e pilotoi varkën e tij të vogël përsëri drejt Korfuzit. Atje ai i urdhëroi marangozët të prodhonin tezgjahë për të dhe, pas kësaj, u kthye sërish në Sarandë: "Kush dëshiron ta endë me motive fillin e leshit për një dhrahmi në ditë?…"

"…Turma e të uriturve kërkoi ta bënte këtë punë. Për motivet, Raymond-i u dha detaje nga motivet e vazove të Greqisë së lashtë. Shpejt ai arriti të ngrinte pranë detit një linjë grash-endëse, të cilave u mësonte si të këndonin në unison me ritmin e endjeve të tyre.

Kur thurima ishte endur, ato e kthyen mbrapsht dhe prej aty u pa se ato ishin mbulesa të bukura shtrati, të cilat Raymond-i dërgoi në Londër, për t'i shitur me 50 përqind fitim. Me këtë fitim ai hapi një furrë dhe shiti bukë të bardhë 50 përqind më lirë se sa qeveria greke shiste misrin e verdhë, dhe kështu e krijoi ai aty fshatin e tij…"

"Ne jetuam në një tendë të kthyer nga deti. Çdo mëngjes, në agim, u zhytëm në det dhe notuam. Prej atëherë dhe më pas Raymond-i kishte mbiprodhim buke dhe patatesh, ndaj dhe, duke kapërcyer kodrat, u nisëm nëpër fshatra, për t'u shpërndarë bukë të uriturve…"

 

Nga «Manifesti Dada, 23 mars 1918»


« … Dashuria për të renë është si kryqi simpatik dhe ajo është provë e një moskokëçarje naive, shenjë pa shkak, diçka kalimtare, pozitive. Por, dhe kjo nevojë është vjetruar gjithashtu. Duke i dhënë artit impulsionin e një thjeshtësie supreme, pra të renë, ne tregohemi humanë dhe të vërtetë ndaj kënaqësisë që ndjejmë për artin, tregohemi impulsivë dhe dinamikë për të kryqëzuar mërzinë, aty, në kryqëzimet e dritave, vigjilentë e të vëmendshëm ndaj viteve të kaluara në pyll.

Shkruaj një manifest dhe nuk them asgjë, e megjithatë them disa gjëra dhe në princip unë jam kundër manifesteve, ashtu siç jam gjithashtu kundër principeve (decilitra për vlerat morale të çdo fraze – shumë komoditet; përafërsia u shpik nga impresionistët). E shkruaj këtë manifest për të treguar se mund të bëjmë aksione të kundërta së bashku, në të njëjtën frymëmarrje të freskët; unë jam kundër veprimit; jam për kontradiktën e vazhdueshme; për afirmimin gjithashtu; unë s'jam as për po e as për jo dhe nuk shpjegoj këtë, pasi unë e urrej «bonsensin…».

«…Rendi – ç'rregulli; unë – jo unë; pohimi – mohimi; shkëlqime supreme të një arti absolut. Absolut në pastërtinë e kaosit kozmik dhe të përcaktuar me rregullsi, e përjetshme në globulën e dytë pa afat, pa frymëmarrje, pa dritë, pa kontroll. Më pëlqen një vepër e vjetër për të renë që ajo dëshmon. Vetëm kontrasti na lidh me të kaluarën. Shkrimtarët që japin mësime morali dhe që diskutojnë e përsosin bazën psikologjike, veç dëshirës së fshehtë për të fituar, kanë dhe një njohje qesharake të jetës, të cilën ata e kanë klasifikuar, ndarë e kanalizuar…»

 

Përgatiti dhe përktheu nga frëngjishtja Luan Rama

 

06 August 2016

ARIAN LEKA - Eksodet letrare: Bakër Spaçi për antena dhe pushkë erotike

http://www.mapo.al/2016/08/eksodet-letrare-baker-spaci-per-antena-dhe-pushke-erotike/1

Arian Leka - Bakër Spaçi për antena dhe pushkë erotike

                                                                                          parfum dhe plumb

Asgjë nuk i ngjan njeriut më shumë se deti përballë të cilit jeton. I nënshtruar, kokëulur, i bindur, i mundur, mëditës, i kërrusur dhe argat: det i shfrytëzuar deri në palcë, det që punonte me tre turne për të sjellë bukë të zezë në shtëpi. Imazhi i rrënuar i këtij deti zhelan e shndërroi heroin e fëmijërisë sime në një hamall pa vlerë, që mbante mbi shpinë vetëm anije të rëndomta mineralidhe mallrash. Detet e të tjerëve përkundnin jahte, hotele lundrues, anije me vela të bukura dhe iluzionin tim për një botë ku jetohej më mirë.

Hapësira e rrethuar nga telat me gjemba, përballë së cilës jetuam, që ruhej me armë nga ushtarët dhe që mbrohej me anije luftarake, mund të quhet port po aq sa i burgosuri do të quhej person i lirë. Ndaj dhe gëzimet për ato që mbërritën dikur prej andej, vijnë të ndotura, sa herë kujtoj mëtimet e dështuara për të thyer kufirin detar, vejushat dhe fëmijët e mbetur jetim, ikjet kuturu me not drejt ujërave ndërkombëtare, të humburit, të cilëve deri nuk ua ktheu kurrë trupat, ndëshkimet e atyre që tentuan të arratisen dhe eksodet e vitit 1991.

Pas portit zinte fill një hapësira e zbrazët, asgjëja blu deri në fund të horizontit. Asnjë velë. Asnjë anije turistike. Asnjë notar. As marinarë të huaj, nga ata që, esëll apo tapë, i gjen mbi çdo mol. Dikush përshëndeste në gjuhë të huaj, nxitonte dhe, si të qenkësh nga lloji i kometave me bisht, nuk linte pas vetes dritë e flakë, por një aromë të  këndshme, me të cilën identifikuam të huajin, Perëndimin. Gëzimi strukej, sapo kujtoje se jo shumë kohë më parë dy poetë, Blloshmi dhe Leka, ishin ekzekutuar se lexuan letërsinë e Perëndimit dhe mësuan frëngjisht. Në revistat me humor politik kisha parë karikatura me trupin e kapitalizmit kufomë. Përplasje përfytyrimesh. Kapitalisti shëtiste në bregun e detit shqiptar. Kufoma e kapitalizmit shëtitës mbante aromë të mirë. Plumb dhe parfum.

Për shumëçka mund të mos jesh i sigurt, por ato që e mbrojtën portin nuk ishin armët. Sidomos pushkët në duart e ushtarëve, me të cilët kisha të njëjtën moshë. Prekja për herë të parë e armës ishte njohje me trupin erotik. Koha kur filluam të mësojmë diçka mbi anatominë e trupit femëror përkoi me vitin kur mësuam pjesët e pushkës model 57. Jo vetëm gjinia ishte femërore tek pushka. Në orën e provimit, kur duhej të emërtonim pjesët e pushkës, secili mbyllte sytë, si për t'u përqendruar dhe përsëriste në jerm: Gushaaa… Qafaaa… Këëëmbëzaaa… Shtjeeekëëzaa…

Vështruar me ata sy, trupi i pushkës dilte se qe më sensual se trupi i shoqes së bankës. Pushka kishte gushë (të lëmuar). Kishte qafë (të gjatë). Kishte grykën, kishte shtjekëzën (si të buzëve), kishte edhe këmbëz të vogël në mes të çarkut, pa përmendur thepin që hovte përpjetë. Dhe, si të qenkësh vajzë e sprovuar me aventura dhe udhëtime, arma luftarake me të cilën stërviteshim mbartte një botë imtësish femërore: kishte krehër dhe gjilpërë, kishte shishen me vaj për të lyer pjesë të veçanta të trupit, kishte çantë (për karikatorin), kishte pece, kishte dhe fishekët që, edhe pse metalikë, s'na kujtonin gjë tjetër veç të kuqin e buzëve.

Si kishte mundur pra, që ky trup ndjellës dhe ata ushtarë hollakë, të na trembnin dhe të na mbanin larg nga porti, nga deti, anijet dhe lundrimet? Porti nuk u pushtua nga ne. Porti "ra, siç bie një trup i vdekur". Ndërkohë, kishin filluar eksodet e para vetiake. Arratisesha çdo mbrëmje, kapërceja kufirin, por kthehesha në mëngjes. Formë eksodi ishte edhe zhytja nën det.

                                                                                    maska dhe antena

Mes xhamit të maskës së zhytjes dhe ekranit të televizorit ka ngjashmëri. Të dy i zbukurojnë pamjet dhe janë një lloj tabele emulacioni. Në ballkon nuk dilja gjatë ditës, por natën. Shkak bëhej antena. Duhej rrotulluar. Nga mali i Dajtit drejt detit, prej nga depërtonin sinjalet e televizioneve të Perëndimit. Teksa kërkoja sinjal të qartë televiziv, unë nuk e dija se bakri i shufrave të antenës që sillnin tek ne ato sinjale prodhohej nga minerali që nxirrnin në Spaç të burgosurit politik. Takon absurdin po ta ndjekësh këtë përfytyrimin. Bakër i burgosur në thellësi të galerive të minierës.

Të burgosur që shtyjnë vagonë. Minerali dilte jashtë burgut, por jo nxjerrësit e tij. Përmes barkrit të antenave të burgosurit ndihmonin të shihnim imazhet e Europës së penguar me zhurmues sinjalesh. Imazhet e Perëndimit kapërcenin detin, thyenin kufirin detar, mbërrinin dhe na shijonin si çdo gjë e ndaluar. Por hera-herës ekrani mjegullohej.

Në ekran mbërrinin zhurma që të kujtonin ngashërimat. Aty shfaqeshin fasha dhe rripa të zinj, që të kujtonin veshjet e të burgosurve që nga koha e Chaplin-it. Duhet kthjelltësi mendore, jo magjepsje dhe mistikë, për ta besuar se kanë qenë duart e poetëve, të artistëve, të piktorëve, të klerikëve, të përkthyesve dhe të mendimtarëve të burgosur që zgjateshin nga galeritë. Ato duar rrotullonin tubat që antenat, të cilat ditën drejtoheshin nga Tirana dhe natën nga stacionet perëndimore – prej nga mbërrinin pamje të klonuara të Shqipërisë bahçe me lule dhe të parajsës së reklamave – të ktheheshin drejt burgjeve dhe kampeve. Grykat e galerive nuk u bënë dot ekrane prej nga mund të shihej më thellë. Tunelet e nëndheshëm nuk u bënë dot tejqyrë për të parë më larg. Burgjet politik u hapën në të njëjtën kohë me eksodet, kur ajo që ishte rrënuar u shthur dhe, ata që duhet të rrinin në vend, ikën larg.

Duhej shpikur një tjetër realitet dhe për këtë lipsej maska. Nuk është thjesht kureshtje filologjike të kujtojmë se një nga kuptimet e fjalëve "persona" në gjuhën latine do të thotë maskë dhe nga fjala ''persona'' me gjasë burojnë edhe fjalët personazh, personalitet. Dikush vuri mbi sy një maskë saldimi apo maskën kundra gaz dhe e pranoi fatin si detyrim apo thjesht si fat. Ndokush e zgjidhi duke vënë mbi fytyrë maskat e përshtatjes. Në duhej të mbroja veten dhe për këtë më lipsej një maskë.

Zhytja nën ujë u duk një farë shpëtimi. Nëndeti u bë një lloj bunkeri i lëngshëm ku, megjithëse e kujtesën e merrje me vete, rrezatimin ideologjik nuk ishte aq i fortë Ishim një grup shokësh, që pjesën më të madhe të ditës verore e kaluam të zhytur në det. Në mos arrati, ishte një formë naive e largimit nga realiteti. Ndiheshim më të sigurt nën ujë? Ishim më të mbrojtur nga brohorimat, nga euforia dhe nga britmat e gjyqeve politike, që vërshonin përmes altoparlantëve nga kinematë drejt shesheve ku luanim ne? Aspak. Zhytja ishte shmangie, jo shpëtim.

Veçse kërkimi i parajsave vetjake në komunizëm doli po aq jetëshkurtër sa mbajtja e frymës nën ujë me mushkëri. Kushdo që ka vënë në sy një maskë detare e di se ajo zmadhon gjithçka. Guriçkat të duken shkëmbinj, gropat përngjajnë me shpellat dhe peshqit e vegjël bëhen përbindësha detarë. Humbja e peshës krijon mashtrimin se ikja ishte e lehtë dhe se gjithçka bëhej e mundur. I zhytur nën ujë ndjen se diçka heroike, sfiduese të mbështjell si mantel dhe të jep fuqi. Kur del në breg manteli është zhdukur, heroi të ka lënë vetëm, mbi dy këmbë, me po atë shpirt dyshues, por jo të bindur dhe trim sa të mendoje se fabrikat, shkollat dhe spitalet mund t'i kishim më të mira edhe pa bunkerët dhe burgjet. Arsimi falas mund të mos vinte i kushtëzuar urdhërat "mos fol", "mos dëgjo muzikë të huaj", "si ata mos u vish".

Zhytjet nën det nuk kishin heroizëm, as patetikë. Heroika, si çdo element tjetër i jetës, ishte shtetëzuar, nuk kishte për të gjithë. Heroizmi nuk ishte për këdo. Heroizmin e kryenin të besuarit dhe të pëlqyerit. Zhytja mbeti një akt shpëtimi. Nëndeti ishte placenta, jeta platonike në shpellë. Mund të kem qenë kundër mungesës së drejtësisë, por nuk kam qenë kundështar, ndonëse kundërshtoja të bëja atë që bënin të gjithë.

Ideologjia ia behte, të gjente edhe zhytur nën det. Gjithë sa linim mbi tokë kur zhyteshim i rigjenim sapo nxirrnim kokën për të marrë frymë. Pallatet e punëtorëve, ndërtuar mbi prona të konfiskuara me kontribut vullnetar, kisha e kthyer në teatër kukullash dhe xhamia e shndërruar në birrari për të rinjtë ateistët, këta hedonistë politikë. Aty ishin rrugët që të çonin drejt portit të rrethuar me tela gjembaçë, drejt detit të ruajtur me bunkerë, ushtarë dhe fuçi.

Por nën ujë gjendej edhe vetmia, intimiteti dhe heshtja të cilat, njëlloj si porti dhe lundrimet, ishin gjendje të kontrabanduara. Ndaj dhe lirizmi i kuajve dhe kandilat detarë, që ngjanin me kërpudha lundruese, i lulezambakëve si prej mermeri të bardhë apo tufave e leshterikëve të zinj e të gjatë, që tundeshin si flokët e Meduzës, venitej aq shpejt.

Nuk notova për të ikur larg. U zhyta, sërish, ndërkohë që në krye dolën ata që nuk e kishin njohur kurrë fundin dhe ata që nuk kishin ndenjur ndonjëherë në bisht. Për shkak mungesave dhe pengimeve refuzimin e notit nuk mundem ta paraqes si mosbindje, indisiplinim dhe dalje nga rreshti.

Në një ligjëratë mbi kohën, Borges përmend asgjësimin e shqisave. Të tillë ishin ne – brezi i parë i fëmijëve ideologjikë. Ndryshe edhe nga moshatarët tanë në Perëndim ne nuk ushqeheshim nga goja. Ushqimin e merrnim nga veshët dhe nga sytë. Vitaminat e rritjes ishin shkronjat kapitale të sloganeve dhe zërat që mbërrinin nga altoparlantët e lajmeve, sloganeve dhe fjalimeve.

Ai fëmijë lexoi një tabelë e madhe, vendosur përballë detit: ALBANIA, THE UNIQUE AND UNBREAKABLE CASTLE ON THE ADRIATIC COAST.  Ishte një parullë aq e madhe sa për ta lexuar, të huajt mund ta lexonin me sy të lirë edhe nga vendet e tyre në brigjet matanë. E veçanta e sloganit ishte, se qe e vetmja parrullë e shkruar në gjuhë të huaj në të gjithë vendin. Edhe në kohën e krizës më të thellë, porti shërbente për diçka. Vendosja e atij slogani buzë detit, përballë shteteve fqinjë, nuk ishte naiv dhe sa ç'u duk kur u shfaq. Ishte superprodukti që persona si ne, eksportuam drejt Perëndimit. Dhe e bëjmë sërish. Fjala persona në latinisht ka edhe kuptimin maskë.

            perëndimi artificial dhe falsEuropa

Por kishte dhe raste kur deti bëhej i mirë. Sidomos kur pas lundrimeve im atë sillte "klandestinë" në  shtëpi. Nuk i fshihni i vendosnim në vende të dukshme. Ishin objekte të rëndomta, por më fort se vetë objektet e zbrazura nga lënda, ne adhuronim vendlindjet e tyre.

"Made in Italy". "Made in France". "Made in Germany". Deti dhe objektet që solli ai u bënë fjalorë xhepi, prej të cilëve krijova përfytyrimet e para mbi europianët: Gjermanët janë të fortë! Po italianët? Italianët kanë shije të holla! Francezët? Francezët janë elegantë! Holandezët, futbollistë shtatlartë! Jugosllavët, slloboda! Anglezët, udhëtarë…! Europianët janë… – Europianë të vërtetë jemi vetëm ne, që kishim biblioteka kur europianët ishin në shpellë…Edhe pamjen e kanë ndryshe. Gjithë lesh. Si Bajlozi i Zi. E dimë përmendësh Bajlozin, apo jo, fëmijë? – Po si t'i njohim, mësuese? – Bajlozi i Ri////// do kërkojë një bazë ushtarake për çdo krahinë dhe nga një vajzë të re, për ta çuar në qytetet e tyre me drogë e krim. Kuptuat, fëmijë?

Historia përsëritej. Katallanë do shfaqeshin sërish në brigjet tona për të rekrutuar djemtë në divizionin luftarak të FC Barcelonës, që luftonte në Camp Nou.

Bajlozi i Zi do të merrte ushtarë në trupat paqeruajtëse në Afganistan. – Homo homini lupus est! Përsërite! Njeriu për njerin, ujk!  Ky ishte leksioni i parë. Jo në orën e latinishtes. Në orën e ekonomisë politike brenda letërsisë së realizmit kritik.

Ndonëse nuk është shënuar, eksodi i parë ka ndodhur në vitet '60. Nuk ikëm ne. Erdhën europianët. Ishin grupe të rinjsh nga Gjermania, Franca, Italia, Portugalia, Anglia, Belgjika, Spanja, Austria, Holanda, Danimarka, Zvicra madje edhe nga SHBA dhe Australia e kangurit të kuq. Perëndimi i vërtetë kishte mbërritur.

Veçse ndryshe nga ç'prisnim dhe kishim ëndërruar, këta europianë ishin të rruar, të qethur, pa mustaqe mbi buzë, pa flokë të gjatë. Nuk kishin bluxhinse të ngushta.

Nuk kishin as T-shirt me stampa dhe fjalë. Nuk ishin aspak të shpenguar. Nuk ishin snobë apo indiferentë. Na përshëndesnin me mirësjellje dhe tregonin kureshtje për sharjet në gjuhën shqipe.

Nuk u desh shumë kohë për t'u kuptuar se turistët ishin grupe të rinjsh me bindje marksiste, të cilët Shqipëria i paguante për shërbime imazhi nga "Fondi i solidaritetit". Vakanca politike. Pushime ushtarake pa pagesë. Proletarë të të gjitha vendeve bashkohuni në Durrës! Pranvera shqiptare dhe ai liberalizëm jetëshkurtër mes viteve '60-'70, kishte lule artificiale. Përveçse me vonesë, liria europiane mbërriti dhe e klonuar.

                                                             fuçitë e shpëtimit dhe minat e detit

Jazz. Seks. Drogë. Gjuha kishte këto tri fjalë që nuk i shqiptonim dot në publik. Në det nuk kishte fjalë: ishin tri linja fuçish. Fuçia e parë. Fuçia e dytë. Fuçia e tretë. Ishin kode të një alfabeti minimalist. Fuçitë ishin gjuha e parë e huaj që kam mësuar. Shkronjat latine të alfabetit shqip dhe notat muzikore i mësova më vonë.

Fuçitë të para, që ndodheshin vetëm pak metra larg bregut, ishin "fuçitë këshilluese". Fëmijët, por dhe ata që notonin disi, mund të shkonin, madje mund të çlodheshin duke u kapur pas tyre. Ajo ishte zona komforte e notimit – hapësira e pëlqyer. Gjithçka në rregull me çdo gjë dhe me të gjithë.

Rreshti i "fuçive të dyta" ndodhej disi më thellë. Kordoni i tyre ishte rreshti i "fuçive paralajmëruese". Pluskonin rreth 200 metra larg bregut dhe ishin për notarët e mirë. Deri aty lejohej. Për të sfiduar veten, por jo tjetërkënd.

Por më e rëndësishmja mes radhëve të fuçive ishte rreshti i tretë. Pakkujt i shkonte mendja ta shpërfillte këtë radhë fuçish. Ata që i kapërcyen guxuan, por nuk patën fat të mirë.

Asgjë nuk e pasqyronte më qartë izolimin e Shqipërisë se ato fuçi të vetmuara, mbërthyer pas fundit ranor të detit. Prania e tyre ishte e frikshme, agresive, si të luaje mbi mina detare. Përtej "fuçisë së tretë" ishte deti i hapur dhe se pas detit të hapur ishin "botët e lira" të cilat, si të ishin vise përrallash, shfaqeshin në ekran vetëm pas mesnate, kur kthenim antenat prej bakrit drejt detit.

 

                                                                          regjistri i të mbyturve tanë

Një Shqipëri tjetër, veç asaj që rri mbi brigje dhe rrëzë maleve, është mbytur dhe është fundosur tashmë prej shekujsh dhe historikisht nën det. Në këtë kontekst më vjen ndërmend një imazh poezie, në të cilën shqiptarët, në vend të këpucëve dhe opingave mbathin në këmbë varka, anije, sanallë dhe çdo mjet lundrimi, për të nisur në arrati. Imazhi i njerëzve që largohen nga vendet të tyre, duke mbathur këpucë-gomone apo duke lundruar mbi fuçi, është bërë i shpeshtë. Sa herë që antenat apo satelitet sa sjellin pamje eksodesh në ekrane, ne nuk takojmë njerëz, por emigrimet, ikjet, humbjet në det dhe menimin se këto nuk janë kujtesë e largët për shqiptarët që, prej 25 vjetësh, vazhdojnë të ikin.

Shqiptarët e eksodeve të marsit dhe të gushit 1991 janë afrikanët që mbyten sot në det. Dhe jeta që vazhdon të imitojë letërsinë. Gratë që humbën jetën e tyre në Mesdhe, në detin Egje, në Adriatik, në detin Tirren, në Jon, në gjirin e Korintit apo të Mesinës, mund të kenë parë të njëjtat makthe dhe ëndrra si Ofelia e mbytur e Shakespeare-it. Fëmijët që u mbytën me lodra në dorë, do të kenë qeshur me siguri me mendimet e çuditshme të Pinocchio-s në barkun e balenës. Jo pak nga burrat që lanë vendet e tyre janë si hijet e Javert të Hugo-it, që u mbytën të rënduar nga dyshimet se bashkë me ta fundosën shpresat, iluzionet dhe detyrat dhe detyrimet. Emrat e vajzave të mbytura në detet tona rëndojnë si gurët në xhepat e Virginia Woolf, që fundoset dhe çdo i mbytur në brigjet e Ligurias bëri sfidën e Percy Bysshe Shelley, që humbi jetën gjatë një stuhie detare në gjirin pranë Livornos, pasi kishte shkruar "Në detin e thellë të mjerimit".

Naufragus të përjetshëm. Dënimi ka mbetur i njëjtë: miniera të errta, prej nga nxirren diamante, mineral për kupolat e satelitëve dhe fundosje nën det. Edhe parajsa artificiale ku takohemi të gjithë ka mbetur e njëjta.

Ekrani i televizorit – e vetmja rrafshinë ku të humburit në det, renditen të parët në edicionet e lajmeve dhe të kryelajmit të gazetave. Edhe pse të humbur dhe të mbytur, ata ndihen të barabartë mes të barabartëve. Për herë të parë në jetë. Po aq të rëndësishëm sa terroristët dhe kriminelët. Po aq të njohur sa vrasësit serialë. Njëlloj me përdhunuesit dhe banditët. Janë bashkë me të famshmit që grabisin banka. Në të  njëjtën lartësi me politikanët. Për këtë çdo aventurë e rrezikshme tundimi ia vlen. Askush nuk doli i humbur. Në fund e në krye të gjithë zunë faqen e parë –  kryet e vendit. Aty ku proletarët e të gjitha vendeve bashkoheshin dikur.


POETEKA 40 - NË LIBRARI

Poeteka 40 - NO BRAIN / NO PAIN - së shpejti në librari

Përmbajtja (no. 40: 2016)

Status: monolog / ese - 25 vjetori i eksodit detar
f. 4 Arian Leka, Fuçia – bunkeri dhe pushka erotike

Letërsi shqipe
f. 12 Ben Andoni, All–llahu ekber...
f. 18 Darien Levani, Balada e Shemo hajdutit...

I ftuar
f. 30 Aleksandar Hemon, Dirigjienti
Përktheu Sokol Mici

Writers in Residence / Tirana in Between
f. 48 Daša Drndić, Maks Velo, Edmond Tupja dhe të tjerë
Lulet e së keqes dhe Tetëdhjetë-lekshat
Përktheu Ben Andoni
f. 58 Petra Rosandić, Poezi
Përktheu Silvana Leka

Këndi përkthyesit
f. 64 Emily Dickinson, Poezi
Përktheu Arben Dedja

Përballë tekstit
f. 84 Gioconda Belli, Poezi
Përktheu Suadela Balliu

Studime
f. 98 Gëzim Qëndro, Aura kripto-teologjike e trupit politik
f. 132 Aleksandër Zotos,  Xhevahir Spahiu, kundër rrymës
Përktheu Feride Papleka

Drama
f. 140 Eli Krasniqi, Citycide

Kujtesë
f. 170 Kasëm Trebeshina ,10 soneta dhe poezi të tjera

ilustrimet e këtiij botimi, Enkelejd Zonja 


Total Pageviews